Abstract

Processies lijken aan het begin van de eenentwintigste eeuw  te behoren tot een ver katholiek verleden. Straatnamen als ‘Processiestraat’ of ‘Processieweg’ roepen beelden op van bloemblaadjes, prevelende pastoors en weerbarstige engeltjes die niet in de rij willen lopen. De voorbije eeuwen waren die optochten alomtegenwoordig in het katholieke leven. Hun verhaal is echter niet afgerond. Alleen al in de provincie Vlaams-Brabant benaderde het aantal jaarlijkse processies in 2008 de kaap van de honderd.

Voetsporen van devotie bundelt de resultaten van het studieproject ‘Processies in Vlaams-Brabant, van 1750 tot heden’. Het werd door KADOC-K.U.Leuven uitgevoerd in het kader van het onderzoeksprogramma ‘Accenten uit het verleden van Vlaams-Brabant’, dit in opdracht van het provinciebestuur.

Na een inleidende typologie van het processiegebeuren omvat het eerste deel van de publicatie een algemene, toegankelijke geschiedenis van het processiegebeuren door de eeuwen heen, met een bijzondere aandacht voor de regio's die vandaag deel uitmaken van Vlaams-Brabant. Deze synthese biedt basisinformatie over de evoluerende vormgeving, invulling en betekenis van het processieritueel in relatie tot de historische context. Daarbij wordt teruggegaan tot de late middeleeuwen en wordt stilgestaan bij de inschakeling van de processies in de contrareformatie, hun kritische benadering tijdens de verlichting en hun heropbloei tijdens het katholieke reveil van de negentiende eeuw. Ten slotte komt ook de glorietijd van de processies aan bod in het rijke roomse leven en hun ontworteling vanaf de jaren 1960. Dit verhaal wordt rijk geïllustreerd met eigentijdse prenten en vaantjes, foto’s en affiches.

In het tweede deel worden zeven actieve Vlaams-Brabantse processies voor het voetlicht gehaald. Deze staalkaart kan als representatief voor het gehele Vlaams-Brabantse processiegebeuren worden beschouwd. De gevalsstudies werden daarom zorgvuldig uitgekozen. Niet zozeer hun bekendheid was een bepalend criterium, maar bovenal hun verankering in het plaatselijke gemeenschapsleven.

Tussen beide delen presenteert fotograaf Jan Locus zijn eigen kijk op de huidige Vlaams-Brabantse processies. Hij geeft niet louter een documentaire kijk op dit immateriële erfgoed. Zijn foto’s getuigen van een persoonlijke blik van op de zijlijn.

Als bijlage bij de publicatie wordt een kaart gevoegd met een inventaris van de vandaag (2007-2008) in Vlaams-Brabant actieve processies.

Inhoud

Inleiding

1. Processies in hokjes: een typologie

2. Stapvoets door de eeuwen heen

2.1 Spektakel, vrees & ontzag: processies in de late middeleeuwen (tot 1500)
Siddert & beeft!
Feest!

2.2 Devotie & strijd: de Spaanse overheersing en de Contrareformatie (ca. 1500-1700)
De Reformatie in de Zuidelijke Nederlanden
Processies te midden van het religieuze geweld
Pijn & praal: de Spaanse devotie
Contrareformatie in actie: Albrecht, Isabella en de kerk
De Zwarte Dood

2.3 Verlichte agitatie, volkse ambiance (ca. 1700-1800)
Kerkelijke perikelen
Despotisme & devotie
Vivat de Republiek!

2.4 Van romantische religiositeit naar militant katholicisme (ca. 1800-1880)
Het katholieke reveil
Wij willen Willem weg
Het ultramontaanse project
Armoe troef
Van geuzen & papen

2.5 Massa in beweging (ca. 1880-1960)
De sociale wending
Devotie aan het begin van de twintigste eeuw
Den strijd Gods of de Katholieke Actie
Katholieken aller parochies, verenigt u!
Tweede Wereldoorlog
Het rijke roomse leven, deel II

2.6 Een nieuwe wereld (ca. 1960-heden)
Het tweede Vaticaanse concilie (1962-1965)
Processies ontworteld, het dieptepunt
De uitzondering & de regel

2.7 En nu?

3. Processies in Vlaams-Brabant door de lens van Jan Locus

4. Processies in Vlaams-Brabant

4.1 Kaarsen in Diest. De kaarsenprocessie en alle heiligen
4.2 Een ijsheilige in Grimbergen. De Sint-Servaasommegang
4.3 Heilig op eigen bodem. De Sint-Wivinaprocessie in Groot-Bijgaarden
4.4 Paarden in Opwijk. De Sint-Pauluspaardenprocessie
4.5 Maria in Oud-Heverlee. De processie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van Steenbergen
4.6 Boet in Perk. De grote boeteprocessie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van Perk
4.7 Een palmezel in Tienen. De palmzondagommegang

Glossarium

Bibliografie

Technische gegevens

160 p., ca. 80 illustraties, waaronder een veertigtal actuele opnamen van Jan Locus
Prijs: 20 euro (exclusief verzendingskosten)
Uitgeverij Peeters, Bondgenotenlaan 153, 3000 Leuven
ISBN 978 90 429 2187 0